جز’ بیستم 20
نقل از تفسير جامع :
سورة القصص
سوره قصص در مكه نازل شده هشتاد و هشت آيه و يكهزار و چهارصد و چهل و يك كلمه و پنج هزار و هشتصد حرف است.
در ثواب تلاوت اين سوره در خواص قرآن از پيغمبر اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده كه فرمودند هر كس سوره قصص را تلاوت كند بعدد كسانى كه بموسى ايمان آوردهاند اجر و حسنه باو عطا ميشود و هر كس اين سوره را بنويسد و نوشته آن را بآب شسته و بياشامد تمام دردهاى او برطرف شود و همين حديث عينا از حضرت صادق عليه السّلام روايت شده بعلاوه آنكه اگر اين سوره را نوشته و بر شخص مبطون و صاحب درد طحال و كبد و دل درد ببندند درد آنها مرتفع خواهد شد انشاء اللّه.
خلاصه مطالب سوره قصص عبارت است از داستان موسى و شعيب و موسى و فرعون و تمثيل دشمنان آل محمد صلى اللّه عليه و آله و سلّم بفرعون و هامان و توجه دادن مردم بهلاكت گذشتگان و داستان سركشى و طغيان قارون در اثر فزونى ثروت و مال دنيا و فرو رفتن او در زمين و دلايل توحيد و خداشناسى.
نقل از تفسير نمونه:
سوره قصص
محتواى سوره قصص
معروف اين است كه اين سوره در مكه نازل شده است، بنا بر اين محتواى كلى و خطوط اصلى آن همان محتوا و خطوط سورههاى مكى است «1».
گرچه بعضى از مفسران آيه 85 اين سوره، يا آيه 52 تا 55 را استثناء كردهاند و معتقدند كه اولى در" جحفه" (سرزمينى است ميان مكه و مدينه) و پنج آيه ديگر در مدينه نازل شده است، ولى دليل روشنى بر گفته آنان در دست نيست.
شايد محتواى آيات پنجگانه كه سخن از اهل كتاب مىگويد، و اهل كتاب بيشتر ساكن مدينه بودند، سبب چنين تصورى شده است، در حالى كه چنين نيست كه قرآن در مكه، تنها سخن از مشركان بگويد، بخصوص كه اهل مكه و مدينه رفت و آمد فراوانى با هم داشتند.
البته شان نزولى براى آيات 52 تا 55 ذكر كردهاند كه تناسب با مدنى بودن آن دارد و بخواست خدا در جاى خود از آن بحث خواهيم كرد.
آيه 85 كه سخن از بازگشت پيامبر ص به موطن اصلى يعنى مكه مىگويد هيچ مانعى ندارد به هنگام هجرت و خروجش از مكه در نزديكى اين سرزمين مقدس نازل شده باشد، چرا كه پيامبر ص به سرزمين مكه كه حرم امن خدا
__________________________________________________
(1) به" تاريخ القرآن" ابو عبد اللَّه زنجانى، و فهرست" ابن نديم" و كتب تفسير مراجعه شود.
و مركز خانه توحيد بود عشق مىورزيد، و خداوند در اين آيه به او بشارت مىدهد كه سرانجام تو را به اين شهر بازمىگردانم.
بنا بر اين آيه مزبور نيز مىتواند مكى باشد، و به فرض كه در سرزمين" جحفه" نازل شده باشد آن نيز به مكه از مدينه نزديكتر است.
بنا بر اين نمىتوان در تقسيم دوگانه آيات به" مكى" و" مدنى" جايى براى اين آيه" 85" در غير آيات" مكى" باز كرد.
آرى اين سوره در مكه نازل شده است، در شرائطى كه مؤمنين در چنگال دشمنان نيرومندى گرفتار بودند، دشمنانى كه هم از نظر جمعيت و تعداد، و هم قدرت و قوت بر آنها برترى داشتند، اين اقليت مسلمان، چنان تحت فشار آن اكثريت بودند، كه جمعى از آينده اسلام بيمناك و نگران به نظر مىرسيدند.
از آنجا كه اين حالت شباهت زيادى به وضع بنى اسرائيل در چنگال فرعونيان داشت، بخشى از محتواى اين سوره را داستان" موسى" و" بنى اسرائيل" و" فرعونيان" تشكيل مىدهد، بخشى كه در حدود نيمى از آيات اين سوره را در برمىگيرد.
مخصوصا از زمانى سخن مىگويد كه موسى طفل ضعيف شيرخوارى در چنگال فرعونيان بود، اما آن قدرت شكستناپذيرى كه بر سراسر عالم هستى سايه افكنده اين طفل ضعيف را در دامان دشمنان نيرومندش بزرگ كرد، و سرانجام آن قدر قدرت و قوت به او بخشيد كه دستگاه فرعونيان را در هم پيچيد و كاخ بيدادگريشان را واژگون ساخت.
تا مسلمانان به لطف پروردگار و قدرت بىانتهاى او دلگرم باشند، و از فزونى جمعيت و قدرت دشمن، هراسى به خود راه ندهند.
آرى بخش اول اين سوره را همين تاريخچه پر معنى و آموزنده تشكيل مىدهد، و مخصوصا در آغازش نويد حكومت حق و عدالت را براى مستضعفين و بشارت در هم شكستن شوكت ظالمان را بازگو مىكند، بشارتى آرامبخش و قدرت آفرين.
مىگويد بنى اسرائيل تا آن زمان كه رهبر و پيشوايى نداشتند و در زير چتر ايمان و توحيد قرار نگرفته بودند و فاقد هر گونه حركت و تلاش و كوشش منسجم و متحدى بودند زنجير اسارت و بردگى را در گردن داشتند، اما به هنگامى كه رهبر خود را يافتند و قلب خود را به نور علم و توحيد روشن نمودند، چنان بر فرعونيان تاختند كه حكومت را براى هميشه از دست آنها بيرون آورده و بنى اسرائيل را آزاد نمودند.
بخش ديگرى از اين سوره را داستان" قارون" آن مرد ثروتمند مستكبر را كه تكيه بر علم و ثروت خود داشت بازگو مىكند كه بر اثر غرور، سرنوشتى همچون سرنوشت فرعون پيدا كرد.
او در آب فرو رفت و اين در خاك، او تكيه بر قدرت نظامى و حكومت داشت و اين تكيه بر ثروت.
تا روشن شود نه" ثروتمندان مكه" و نه" قدرتمندان مشرك" در آن سرزمين و نه بازيگران سياسى آن محيط توانايى دارند كه در برابر اراده اللَّه كه به پيروزى" مستضعفان" بر" مستكبران" تعلق گرفته كمترين مقاومتى نشان دهند.
اين بخش در اواخر سوره آمده است.
و ميان اين دو بخش درسهاى زنده و ارزندهاى از توحيد و معاد، و اهميت قرآن، و وضع حال مشركان در قيامت، و مساله هدايت و ضلالت، و پاسخ به بهانه جوييهاى افراد ضعيف، آمده است كه در حقيقت نتيجهاى است از بخش اول و مقدمهاى است براى بخش دوم.
فضيلت تلاوت سوره قصص
در حديثى از پيامبر اسلام ص مىخوانيم:
من قرء طسم القصص اعطى من الاجر عشر حسنات بعدد من صدق بموسى و كذب به، و لم يبق ملك فى السماوات و الارض الا شهد له يوم القيامة انه كان صادقا:
" كسى كه سوره قصص را بخواند به تعداد هر يك از كسانى كه موسى را تصديق يا تكذيب كردند ده حسنه به او داده خواهد شد، و فرشتهاى در آسمانها و زمين نيست مگر اينكه روز قيامت گواهى بر صدق او مىدهد" «1».
در حديث ديگرى از امام صادق ع آمده است:" كسى كه طواسين ثلاث (سوره قصص و نمل و شعراء) را در شب جمعه بخواند از دوستان خدا، و در جوار او، و در كنف حمايت او قرار خواهد گرفت و در دنيا هرگز فقر و ناامنى و ناراحتى شديد پيدا نخواهد كرد و در آخرت خداوند آن قدر از مواهب خود به او مىبخشد كه راضى شود و برتر از راضى بودن" «2».
بديهى است اين همه اجر و پاداش از آن كسانى است كه با خواندن اين سوره در صف موسى ع و مؤمنان راستين و در خط مبارزه با فرعونها و قارونها قرار گيرند، در مشكلات در برابر دشمن زانو نزنند، و ذلت تسليم را بر خود هموار نكنند كه اين همه موهبت را ارزان به كسى نمىدهند، مخصوص آنها است كه مىخوانند و مىانديشند و برنامه عمل خويش قرار مىدهند.
_________________________________________
(1) تفسير مجمع البيان در آغاز سوره قصص.
(2) ثواب الاعمال طبق نقل تفسير نور الثقلين در آغاز سوره قصص.
نقل از تفسير نور:
سيماى سورهى قصص
اين سوره هشتاد و هشت آيه دارد و قبل از هجرت، در مكّه نازل شده است.
به مناسبت ورود كلمه «قصص» در آيهى 25، اين سوره نيز «قَصص» نام گرفته است كه به معناى «بيان سرگذشت» مىباشد.
آيات 3 تا 46 اين سوره بطور مفصّل به ماجراى حضرت موسى و فرعون و آيات انتهايى آن نيز به داستان قارون مىپردازد و به سرنوشت صابران نيكوكار و فاسدان گناهكار اشاره مىفرمايد.
اگر چه در سى و چهار سوره از سورههاى قرآن كريم به نحوى از ماجراى حضرت موسى و فرعون سخن رفته ولى تنها در اين سوره است كه به تمام زواياى زندگى آن حضرت از تولّد، كودكى، جوانى تا ازدواج، نبوّت و دعوت به يكتاپرستى توجّه شده است. «1»
_________________________________________
(1). تفسير في ظلال القرآن. [.....]
نقل از تفسير جامع :
سوره عنكبوت
سوره عنكبوت در مكه نازل شده داراى شصت و نه آيه و يكهزار و نهصد و هشتاد و يك كلمه و چهار هزار و يكصد و نود و پنج حرف است.
در ثواب تلاوت آن ابن بابويه بسند خود از حضرت صادق عليه السّلام روايت كرده فرمود هر كس اين سوره و سوره روم را در شب بيست و سوم ماه رمضان قرائت كند بخدا قسم او اهل بهشت است و نميترسم كه بر اثر اين سوگند گناهى برايم بنويسند زيرا كه اين دو سوره در نزد خداوند فضيلت و منزلتى رفيع دارند.
در خواص قرآن از پيغمبر اكرم صلى اللّه عليه و آله و سلّم روايت كرده هر كس اين سوره را قرائت كند خداوند بعدد مؤمنين و مؤمنات بخواننده اجر و حسنه كرامت ميفرمايد و اگر كسى اين سوره را نوشته و با آب بشويد و آن آب را بياشامد باذن خدا امراض او برطرف شده و ديگر از درد مغموم نگردد و سرور و نشاط زيادى در او پديد آيد و اگر از آن آب صورت را بشويد سرخى و حرارت از چهره او مرتفع خواهد شد.
و اگر كسى اين سوره را موقع خوابيدن بخواند و باطراف بستر خود بدمد تمام شب را براحتى خفته و موقع صبح بيدار ميشود.
خلاصه مطالب سوره عنكبوت عبارت است از آزمايش بندگان و پند و عبرت گرفتن
مردم بعذاب و هلاكت امتهاى گذشته در اثر ارتكاب معاصى و نهى از پيروى و فرمانبردارى از والدين در امور محرمه و نامشروع و كسانيكه غير خدا را بدوستى برميگزينند بنياد دوستى آنها مانند خانه سست عنكبوت است و نهى از مجادله با اهل كتاب جز بروش نيكو و امر بپاداشتن نماز و اينكه اقامه نماز انسان را از فحشاء و منكر باز ميدارد و بيان حال كفار و منافقين و يقين بر آنكه هر نفسى بايد تلخى ناگوار مرگ را بچشد و دلايل توحيد و خداشناسى.
نقل از تفسير نمونه:
محتواى سوره عنكبوت
مشهور در ميان جمعى از محققين اين است كه تمام اين سوره در مكه نازل شده است، و به اين ترتيب محتواى آن هماهنگ با محتواى سورههاى مكى است سخن از مبدء و معاد است، سخن از قيام انبياى بزرگ پيشين و مبارزه آنها با مشركان و بتپرستان جبار و ستمگر و پيروزى آنها و نابودى اين گروه ظالم است.
سخن از دعوت به سوى حق و آزمايشهاى الهى و بهانهجوئيهاى كفار در زمينههاى مختلف است.
هر چند جمعى يازده آيه آغاز اين سوره را استثناء كردهاند و معتقدند اين يازده آيه در مدينه نازل شده است، انگيزه آنها بر اين اعتقاد، شايد پارهاى از شان نزولهايى است كه بعدا به آن اشاره خواهيم كرد و بحث از جهاد كه در اين آيات وارد شده، و همچنين اشارهاى كه در بعضى از آنها به مساله منافقين است، و اينها متناسب با سورههاى مدنى است.
ولى بعدا خواهيم ديد كه اين امور منافاتى با" مكى" بودن سوره ندارد، و به هر حال نامگذارى اين سوره به" سوره عنكبوت" از آيه 41 آن گرفته شده كه بتپرستان را كه تكيه بر غير خدا مىكنند تشبيه به عنكبوت مىكند كه تكيهگاهش، تارهاى سست و بىبنياد است.
به طور كلى مىتوان گفت بحثهاى اين سوره در چهار بخش خلاصه مىشود:
1- بخش آغاز اين سوره كه پيرامون مساله" امتحان" و" وضع منافقان" است و اين دو پيوند ناگسستنى با هم دارند، چرا كه شناخت منافقان جز در طوفانهاى امتحانات و آزمونها ممكن نيست.
2- بخش ديگرى كه در حقيقت براى دلدارى پيامبر ص و مؤمنان اندك نخستين از طريق بيان گوشههايى از سرنوشت پيامبران بزرگى همچون نوح و ابراهيم و لوط و شعيب است كه در برابر گردنكشانى همچون نمرود و ثروتمندان خودخواه قرار داشتند، ابزار اين مبارزه، كيفيت اين مبارزه و پايان آن، مشخص شده است تا هم دلدارى براى مؤمنان باشد و هم هشدارى براى بتپرستان سنگدل و ستمگر كه در عصر پيامبر ص بودند.
3- بخش ديگرى از اين سوره كه مخصوصا در اواخر سوره قرار گرفته از توحيد، و نشانههاى خدا در عالم آفرينش، و مبارزه با شرك، سخن مىگويد، و و جدان و فطرت انسانها را در اينجا به داورى مىطلبد.
4- قسمت ديگرى از اين سوره مباحث متنوعى پيرامون ضعف و ناتوانى معبودهاى ساختگى، و عابدان" عنكبوت صفت" آنها است و همچنين عظمت قرآن و دلائل حقانيت پيامبر اسلام و لجاجت مخالفان و نيز يك سلسله مسائل تربيتى همچون نماز، نيكى به پدر و مادر، اعمال صالح و طرز بحث و برخورد منطقى با مخالفان دور مىزند.
فضيلت اين سوره
در تفسير مجمع البيان از پيامبر گرامى اسلام ص چنين آمده است:
من قرء سورة العنكبوت كان له من الاجر عشر حسنات بعدد كل المؤمنين و المنافقين:
" هر كس سوره عنكبوت را بخواند به تعداد تمام مؤمنان و منافقان، ده حسنه براى او نوشته مىشود".
مخصوصا در باره تلاوت سوره عنكبوت و روم در ماه رمضان در شب بيست و سوم، فضيلت فوق العادهاى وارد شده است تا آنجا كه در حديثى از امام صادق ع مىخوانيم:
من قرء سورة العنكبوت و الروم فى شهر رمضان ليلة ثلاث و عشرين فهو و اللَّه من اهل الجنة، لا استثنى فيه ابدا، و لا اخاف ان يكتب اللَّه على فى يمينى اثما، و ان لهاتين السورتين من اللَّه مكانا:
" هر كس سوره عنكبوت و روم را در ماه رمضان شب بيست و سوم تلاوت كند به خدا سوگند اهل بهشت است، و من هيچكس را از اين مساله استثناء نمىكنم، و نمىترسم كه خداوند در اين سوگند قاطع من گناهى بر من بنويسد، و مسلما اين دو سوره در پيشگاه خدا بسيار ارج دارد" «1».
بدون شك محتواى پربار اين دو سوره و درسهاى مهم توحيدى آن، و برنامههاى سازنده عملى كه در اين دو سوره ارائه شده است كافى است كه هر انسانى را كه اهل انديشه و الهام و عمل باشد به بهشت جاويدان سوق دهد.
بلكه شايد تنها اگر از نخستين آيه سوره عنكبوت الهام بگيريم، مشمول
_______________________________________
(1)" ثواب الاعمال" (طبق نقل تفسير نور الثقلين جلد 4 صفحه 147)- قابل توجه اينكه اين بخش از تفسير را درست در آستانه شب 23 ماه رمضان 1403 هجرى مىنويسيم.
سوگند امام صادق ع شويم، همان آيهاى كه مساله امتحان عمومى انسانها را مطرح مىكند و مىگويد: همه بدون استثناء در بوته آزمايشها قرار مىگيرند تا سيهروى شوند آنها كه غش دارند.
چگونه ممكن است انسان اين آزمون عظيم را كاملا باور داشته باشد و خود را براى آن آماده نسازد، و اهل تقوا و پرهيزگارى نگردد؟
نقل از تفسير نور:
سيماى سورهى عنكبوت
اين سوره در مكّه نازل گرديده و شصت و نه آيه دارد. نامِ برخى از سورههاى قرآن همچون بقره، فيل، نمل و نحل، برگرفته از نام حيواناتى است كه در اين سورهها به گونهاى مطرح شدهاند.
در آيه 41 اين سوره، بناىِ شرك همچون خانه عنكبوت سست و ناپايدار شمرده شده و لذا اين سوره به عنكبوت نام گرفته است.
اين سوره دربارهى چند موضوع، مطالبى رابيان مىكند از جمله: ايمان، تكليف بشر، آزمايش الهى، تاريخ برخى انبيا، نهى از مجادلهى غير نيكو و تكيه بر غير خدا.